وصال ممکن و واجب بہم چیست؟

English title: Question 3

Translations

سؤال سوم

وصال ممکن و واجب بہم چیست؟حدیث قرب و بعد و بیش و کم چیست؟

جواب

سہ پہلو این جہان چون و چند استخرد کیف و کم او را کمند است
جہان طوسی و اقلیدس است اینپی عقل زمین فرسا بس است این
زمانش ہم مکانش اعتباری استزمین و آسمانش اعتباری است
کمان را زہ کن و آماج دریابز حرفم نکتۂ معراج دریاب
مجو مطلق درین دیر مکافاتکہ مطلق نیست جز نورالسموات
حقیقت لازوال و لامکان استمگو دیگر کہ عالم بیکران است
کران او درون است و برون نیستدرونش پست ، بالا کم فزون نیست
درونش خالی از بالا و زیر استولی بیرون او وسعت پذیر است
ابد را عقل ما ناسازگار است’’یکی‘‘ از گیر و دار او ہزار است
چو لنگ است او سکون را دوست داردنبیند مغز و دل بر پوست دارد
حقیقت را چو ما صد پارہ کردیمتمیز ثابت و سیارہ کردیم
خرد در لامکان طرح مکان بستچو زناری زمان را بر میان بست
زمان را در ضمیر خود ندیدممہ و سال و شب و روز آفریدم
مہ و سالت نمی ارزد بیک جوبحرف ’’کم لبثتم‘‘ غوطہ زن شو
بخود رس از سر ہنگامہ بر خیزتو خود را در ضمیر خود فرو ریز
تن و جان را دو تا گفتن کلام استتن و جان را دو تا دیدن حرام است
بجان پوشیدہ رمز کائنات استبدن خالی ز احوال حیات است
عروس معنی از صورت حنا بستنمود خویش را پیرایہ ہا بست
حقیقت روی خود را پردہ باف استکہ او را لذتی در انکشاف است
بدن را تا فرنگ از جان جدا دیدنگاہش ملک و دین را ہم دو تا دید
کلیسا سبحۂ پطرس شماردکہ او با حاکمی کارے ندارد
بکار حاکمے مکر و فنی بینتن بیجان و جان بی تنی بین
خرد را با دل خود ہمسفر کنیکی بر ملت ترکان نظر کن
بہ تقلید فرنگ از خود رمیدندمیان ملک و دین ربطی ندیدند
’’یکی‘‘ را آنچنان صد پارہ دیدیمعدد بھر شمارش آفریدیم
کہن دیری کہ بینی مشت خاکستدمی از سر گذشت ذات پاکست
حکیمان مردہ را صورت نگارندید موسے دم عیسی ندارند
درین حکمت دلم چیزی ندید استبرای حکمت دیگر تپید است
من این گویم جہان در انقلابستدرونش زندہ و در پیچ و تابست
ز اعداد و شمار خویش بگذریکی در خود نظر کن پیش بگذر
در آن عالم کہ جزو از کل فزون استقیاس رازی و طوسی جنون است
زمانی با ارسطو آشنا باشدمی با ساز بیکن ھم نوا باش
و لیکن از مقامشان گذر کنمشو گم اندرین منزل سفر کن
بہ آن عقلی کہ داند بیش و کم راشناسد اندرون کان و یم را
جہان چند و چون زیر نگین کنبگردون ماہ و پروین را کمین کن
و لیکن حکمت دیگر بیاموزرہان خود را از این مکر شب و روز
مقام تو برون از روزگار استطلب کن آن یمین کو بی یسار است
Sources and translator credits
  • Original text transcription: Zabur-e-Ajam — وصال ممکن و واجب بہم چیست؟ — Digital transcription file at commit 39d44fc0c2b8ca25769c4b36e6eac4d90cb42b35; the source dataset does not identify the underlying print edition.Verified against this pinned digital transcription file; not checked against a print edition.Source
  • Iqbal Demystified source list: Zabur-e-Ajam — Pinned digital dataset commit 39d44fc0c2b8ca25769c4b36e6eac4d90cb42b35; the underlying print edition is not identified by the dataset.Community dataset list; not reconciled against a print edition.Source
  • Persian Psalms: English translations in the digital anthology excerpt — Recovered Persian poetry anthology PDF excerpt; publication title and year are not established by the preserved source packet (zabur-english.pdf, 54 PDF pages).Translation by Bashir Ahmad Dar; Passages are individually credited in the recovered PDF as “Translated by Bashir Ahmad Dar”; exact source and credit PDF page locators are stored with each imported passage.Source
  • zabur-e-ajam: published English translation by بشیر احمد — Published digital poem page (xw80six8.json); retrieved 2026-10-05.Translation by بشیر احمد; Published English translation credited on the Zinderood digital poem page; the exact source unit is recorded with each imported passage.Source
  • zabur-e-ajam: published Urdu translation by حمیداللہ ہاشمی — Published digital poem page (xw80six8.json); retrieved 2026-10-05.Translation by حمیداللہ ہاشمی; Published Urdu translation credited on the Zinderood digital poem page; the exact source unit is recorded with each imported passage.Source
Back to Zabur-e-Ajam