زندہ رود مشکلات خود را پیش ارواح بزرگ میگوید

English title: ZINDA-RUD PROPOUNDS HIS PROBLEMS TO THE GREAT SPIRITS

Translations
از مقام مؤمنان دوری چرایعنی از فردوس مہجوری چرا

حلاج

مرد آزادی کہ داند خوب و زشتمی نگنجد روح او اندر بہشت
جنت ملا ، می و حور و غلامجنت آزادگان سیر دوام
جنت ملا خور و خواب و سرودجنت عاشق تماشای وجود
حشر ملا شق قبر و بانگ صورعشق شور انگیز خود صبح نشور
علم بر بیم و رجا دارد اساسعاشقان را نی امید و نی ہراس
علم ترسان از جلال کائناتعشق غرق اندر جمال کائنات
علم را بر رفتہ و حاضر نظرعشق گوید آنچہ می آید نگر
علم پیمان بستہ با آئین جبر،چارۂ او چیست غیر از جبر و صبر
عشق آزاد و غیور و ناصبوردر تماشای وجود آمد جسور
عشق ما از شکوہ ہا بیگانہ ایستگرچہ او را گریۂ مستانہ ایست
این دل مجبور ما مجبور نیستناوک ما از نگاہ حور نیست
آتش ما را بیفزاید فراقجان ما را سازگار آید فراق
بی خلشہا زیستن ، نا زیستنباید آتش در تہ پا زیستن
زیستن این گونہ تقدیر خودی استاز ہمین تقدیر تعمیر خودی است
ذرہ ئی از شوق بیحد رشک مہرگنجد اندر سینہ او نہ سپہر
شوق چون بر عالمی شبخون زندآنیان را جاودانے می کند

زندہ رود

گردش تقدیر مرگ و زندگیستکس نداند گردش تقدیر چیست

حلاج

ہر کہ از تقدیر دارد ساز و برگلرزد از نیروی او ابلیس و مرگ
جبر دین مرد صاحب ہمت استجبر مردان از کمال قوت است
پختہ مردی پختہ تر گردد ز جبر،جبر مرد خام را آغوش قبر
جبر خالد عالمی برھم زندجبر ما بیخ و بن ما بر کند
کار مردان است تسلیم و رضابر ضعیفان راست ناید این قبا
تو کہ دانی از مقام پیر روممی ندانی از کلام پیر روم
’’بود گبری در زمان با یزیدگفت او را یک مسلمان سعید
خوشتر آن باشد کہ ایمان آورےتا بدست آید نجات و سروری
گفت این ایمان اگر ہست ای مریدآن کہ دارد شیخ عالم با یزید
من ندارم طاقت آن ، تاب آنکان فزون آمد ز کوششہای جان

رومی

کار ما غیر از امید و بیم نیستہر کسی را ہمت تسلیم نیست
ایکہ گوئی بودنی این بود ، شدکار ہا پابند آئین بود ، شد
معنی تقدیر کم فہمیدہ ئینی خودی را نی خدا را دیدہ ئے
مرد مؤمن با خدا دارد نیاز’’با تو ما سازیم ، تو با ما بساز‘‘
عزم او خلاق تقدیر حق استروز ہیجا تیر او تیر حق است

زندہ رود

کم نگاہان فتنہ ہا انگیختندبندۂ حق را بہ دار آویختند
آشکارا بر تو پنھان وجودباز گو آخر گناہ تو چہ بود؟

حلاج

بود اندر سینۂ من بانگ صورملتی دیدم کہ دارد قصد گور
مؤمنان با خوی و بوی کافرانلاالہ گویان و از خود منکران
’’امر حق‘‘ گفتند نقش باطل استزانکہ او وابستۂ آب و گل است
من بخود افروختم نار حیاتمردہ را گفتم ز اسرار حیات
از خودی طرح جہانی ریختنددلبری با قاہری آمیختند
ہر کجا پیدا و نا پیدا خودیبر نمے تابد نگاہ ما خودی
نار ہا پوشیدہ اندر نور اوستجلوہ ہای کائنات از طور اوست
ہر زمان ہر دل درین دیر کہناز خودی در پردہ میگوید سخن
ہر کہ از نارش نصیب خود نبرددر جہان از خویشتن بیگانہ مرد
ہند و ھم ایران ز نورش محرم استآنکہ نارش ہم شناسد آن کم است
من ز نور و نار او دادم خبربندۂ محرم گناہ من نگر
آنچہ من کردم تو ہم کردی بترسمحشری بر مردہ آوردی بترس

طاہرہ

از گناہ بندۂ صاحب جنونکائنات تازہ ئی آید برون
شوق بیحد پردہ ہا را بر دردکہنگی را از تماشا می برد
آخر از دار و رسن گیرد نصیببر نگردد زندہ از کوی حبیب
جلوۂ او بنگر اندر شہر و دشتتا نپنداری کہ از عالم گذشت
در ضمیر عصر خود پوشیدہ استاندرین خلوت چسان گنجیدہ است

زندہ رود

ای ترا دادند درد جستجویمعنی یک شعر خود با من بگوی
’’قمری ، کف خاکستر و بلبل قفس رنگای نالہ نشان جگر سوختہ ئی چیست‘‘

غالب

نالہ ئی کو خیزد از سوز جگرہر کجا تأثیر او دیدم دگر
قمری از تأثیر او وا سوختہبلبل از وی رنگہا اندوختہ
اندرو مرگی بہ آغوش حیاتیک نفس اینجا حیات آنجا ممات
آنچنان رنگی کہ ارژنگی ازوستآنچنان رنگی کہ بیرنگی ازوست
تو ندانی این مقام رنگ و بوستقسمت ہر دل بقدر ہای و ہوست
یا بہ رنگ آ ، یا بہ بیرنگی گذرتا نشانی گیری از سوز جگر

زندہ رود

صد جہان پیدا درین نیلی فضاستہر جہان را اولیا و انبیاست

غالب

نیک بنگر اندرین بود و نبودپی بہ پی آید جہانھا در وجود
’’ہر کجا ہنگامۂ عالم بودرحمة’‘ للعالمینی ہم بود‘‘

زندہ رود

غالب

فاش تر گو زانکہ فہمم نارساستاین سخن را فاش تر گفتن خطاست

زندہ رود

غالب

گفتگوی اہل دل بیحاصل استنکتہ را بر لب رسیدن مشکل است

زندہ رود

تو سراپا آتش از سوز طلببر سخن غالب نیائی ای عجب

غالب

خلق و تقدیر و ہدایت ابتداسترحمة’‘ للعالمینی انتہاست

زندہ رود

من ندیدم چھرۂ معنی ہنوزآتشی دارے اگر ما را بسوز

غالب

ای چو من بینندۂ اسرار شعراین سخن افزونتر است از تار شعر
شاعران بزم سخن آراستنداین کلیمان بی ید بیضاستند
آنچہ تو از من بخواہی کافری استکافری کو ماورای شاعری است

حلاج

ہر کجا بینی جھان رنگ و بوآن کہ از خاکش بروید آرزو
یا ز نور مصطفی او را بہاستیا ہنوز اندر تلاش مصطفی است

زندہ رود

از تو پرسم گرچہ پرسیدن خطاستسر آن جوہر کہ نامش مصطفی است
آدمی یا جوھری اندر وجودآنکہ آید گاہگاہی در وجود

حلاج

پیش او گیتی جبین فرسودہ استخویش را خود عبدہ فرمودہ است
عبدہ‘ از فھم تو بالاتر استزانکہ او ہم آدم و ھم جوہر است
جوہر او نی عرب نی اعجم استآدم است و ہم ز آدم اقدم است
عبدہ صورتگر تقدیر ہااندرو ویرانہ ہا تعمیر ہا
عبدہ ھم جانفزا ہم جان ستانعبدہ ہم شیشہ ہم سنگ گران
عبد دیگر عبدہ چیزی دگرما سراپا انتظار او منتظر
عبدہ‘ دہر است و دہر از عبدہ استما ہمہ رنگیم و او بی رنگ و بوست
عبدہ با ابتدا بی انتہا استعبدہ را صبح و شام ما کجاست
کس ز سر عبدہ آگاہ نیستعبدہ جز سر الا اﷲ نیست
لاالہ تیغ و دم او عبدہفاش تر خواہی بگو ہو عبدہ
عبدہ‘ چند و چگون کائناتعبدہ راز درون کائنات
مدعا پیدا نگردد زین دو بیتتا نبینی از مقام ’’ما رمیت‘‘
بگذر از گفت و شنود ای زندہ رودغرق شو اندر وجود ای زندہ رود

زندہ رود

کم شناسم عشق را این کار چیستذوق دیدار است پس دیدار چیست

حلاج

معنی دیدار آن آخر زمانحکم او بر خویشتن کردن روان
در جہان زی چون رسول انس و جانتا چو او باشی قبول انس و جان
باز خود را بین ہمین دیدار اوستسنت او سری از اسرار اوست

زندہ رود

چیست دیدار خدای نہ سپہرآنکہ بی حکمش نگردد ماہ و مہر

حلاج

نقش حق اول بجان انداختنباز او را در جہان انداختن
جان تا در جہان گردد تماممی شود دیدار حق دیدار عام
ای خنک مردی کہ از یک ہوی اونہ فلک دارد طواف کوی او
وای درویشی کہ ہوئی آفریدباز لب بر بست و دم در خود کشید
حکم حق را در جھان جاری نکردنانی از جو خورد و کرارے نکرد
خانقاہی جست و از خیبر رمیدراہبی ورزید و سلطانی ندید
نقش حق داری جہان نخچیر تستہم عنان تقدیر با تدبیر تست
عصر حاضر با تو می جوید ستیزنقش حق بر لوح این کافر بریز

زندہ رود

نقش حق را در جھان انداختندمن نمی دانم چسان انداختند

حلاج

یا بزور دلبری انداختندیا بزور قاھری انداختند
زانکہ حق در دلبری پیدا تر استدلبری از قاہری اولی تر است

زندہ رود

باز گو ای صاحب اسرار شرقدر میان زاہد و عاشق چہ فرق

حلاج

زاہد اندر عالم دنیا غریبعاشق اندر عالم عقبی غریب

زندہ رود

معرفت را انتہا نابودن استزندگی اندر فنا آسودن است

حلاج

سکر یاران از تہی پیمانگی استنیستی از معرفت بیگانگی است
ای کہ جوئی در فنا مقصود رادر نمے یابد عدم موجود را

زندہ رود

آنکہ خود را بہتر از آدم شمرددر خم و جامش نہ می باقی نہ درد
مشت خاک ما بگردون آشناستآتش آن بی سر و سامان کجاست

حلاج

کم بگو زان خواجۂ اہل فراقتشنہ کام و از ازل خونین ایاق
ما جہول ، او عارف بود و نبودکفر او این راز را بر ما گشود
از فتادن لذت برخاستنعیش افزدون ز درد کاستن
عاشقے در نار او وا سوختنسوختن بے نار او نا سوختن
زانکہ او در عشق و خدمت اقدم استآدم از اسرار او نامحرم است
چاک کن پیراہن تقلید راتا بیاموزی ازو توحید را

زندہ رود

ای ترا اقلیم جان زیر نگینیک نفس با ما دگر صحبت گزین

حلاج

با مقامی در نمی سازیم و بسما سراپا ذوق پروازیم و بس
ہر زمان دیدن تپیدن کار ماستبی پر و بالے پریدن کار ماست
Sources and translator credits
  • Original text transcription: Javid Nama — زندہ رود مشکلات خود را پیش ارواح بزرگ میگوید — Digital transcription file at commit 39d44fc0c2b8ca25769c4b36e6eac4d90cb42b35; the source dataset does not identify the underlying print edition.Verified against this pinned digital transcription file; not checked against a print edition.Source
  • Iqbal Demystified source list: Javid Nama — Pinned digital dataset commit 39d44fc0c2b8ca25769c4b36e6eac4d90cb42b35; the underlying print edition is not identified by the dataset.Community dataset list; not reconciled against a print edition.Source
  • javid-nama: published English translation by آربری — Published digital poem page (dcnrnfts.json); retrieved 2026-10-05.Translation by آربری; Published English translation credited on the Zinderood digital poem page; the exact source unit is recorded with each imported passage.Source
  • javid-nama: published Urdu translation by میاں عبدالرشید — Published digital poem page (dcnrnfts.json); retrieved 2026-10-05.Translation by میاں عبدالرشید; Published Urdu translation credited on the Zinderood digital poem page; the exact source unit is recorded with each imported passage.Source
Back to Javid Nama