پس چہ باید کرد ای اقوام شرق

English title: WHAT SHOULD THEN BE DONE O PEOPLE OF THE EAST?

Translations
آدمیت زار نالید از فرنگزندگی ہنگامہ بر چید از فرنگ
پس چہ باید کرد ای اقوام شرقباز روشن می شود ایام شرق
در ضمیرش انقلاب آمد پدیدشب گذشت و آفتاب آمد پدید
یورپ از شمشیر خود بسمل فتادزیر گردون رسم لادینی نہاد
گرگی اندر پوستین برہ ئیہر زمان اندر کمین برہ ئے
مشکلات حضرت انسان ازوستآدمیت را غم پنہان ازوست
در نگاہش آدمی آب و گل استکاروان زندگی بی منزل است
ہر چہ می بینی ز انوار حق استحکمت اشیا ز اسرار حق است
ہر کہ آیات خدا بیند ، حر استاصل این حکمت ز حکم ’’انظر‘‘ است
بندۂ مومن ازو بھروز ترھم بحال دیگران دلسوز تر
علم چون روشن کند آب و گلشاز خدا ترسندہ تر گردد دلش
علم اشیا خاک ما را کیمیاستآہ در افرنگ تأثیرش جداست
عقل و فکرش بی عیار خوب و زشتچشم او بی نم ، دل او سنگ و خشت
علم ازو رسواست اندر شہر و دشتجبرئیل از صحبتش ابلیس گشت
دانش افرنگیان تیغی بدوشدر ہلاک نوع انسان سخت کوش
با خسان اندر جھان خیر و شردر نسازد مستی علم و ہنر
آہ از افرنگ و از آئین اوآہ از اندیشۂ لا دین او
علم حق را ساحری آموختندساحری نی کافری آموختند
ہر طرف صد فتنہ می آرد نفیرتیغ را از پنجۂ رھزن بگیر
ایکہ جان را باز میدانی ز تنسحر این تہذیب لا دینی شکن
روح شرق اندر تنش باید دمیدتا بگردد قفل معنی را کلید
عقل اندر حکم دل یزدانی استچون ز دل آزاد شد شیطانی است
زندگانی ھر زمان در کشمکشعبرت آموز است احوال حبش
شرع یورپ بی نزاع قیل و قالبرہ را کرد است بر گرگان حلال
نقش نو اندر جھان باید نھاداز کفن دزدان چہ امید گشاد
در جنیوا چیست غیر از مکر و فن؟صید تو این میش و آن نخچیر من
نکتہ ہا کو می نگنجد در سخنیک جہان آشوب و یک گیتی فتن
ای اسیر رنگ ، پاک از رنگ شومؤمن خود ، کافر افرنگ شو
رشتۂ سود و زیان در دست تستآبروی خاوران در دست تست
این کہن اقوام را شیرازہ بندرایت صدق و صفا را کن بلند
اہل حق را زندگی از قوت استقوت ہر ملت از جمعیت است
رای بی قوت ہمہ مکر و فسونقوت بی رای جہل است و جنون
سوز و ساز و درد و داغ از آسیاستہم شراب و ہم ایاغ از آسیاست
عشق را ما دلبری آموختیمشیوۂ آدم گری آموختیم
ہم ہنر ، ہم دین ز خاک خاور استرشک گردون خاک پاک خاور است
وانمودیم آنچہ بود اندر حجابآفتاب از ما و ما از آفتاب
ہر صدف را گوہر از نیسان ماستشوکت ہر بحر از طوفان ماست
روح خود در سوز بلبل دیدہ ایمخون آدم در رگ گل دیدہ ایم
فکر ما جویای اسرار وجودزد نخستین زخمہ بر تار وجود
داشتیم اندر میان سینہ داغبر سر راہی نھادیم این چراغ
ای امین دولت تہذیب و دینآن ید بیضا برآر از آستین
خیز و از کار امم بگشا گرہنشۂ افرنگ را از سر بنہ
نقشی از جمعیت خاور فکنواستان خود را ز دست اہرمن
دانی از افرنگ و از کار فرنگتا کجا در قید زنار فرنگ
زخم ازو ، نشتر ازو ، سوزن ازوما و جوی خون و امید رفو
خود بدانی پادشاہی ، قاہری استقاہری در عصر ما سوداگری است
تختۂ دکان شریک تخت و تاجاز تجارت نفع و از شاہی خراج
آن جہانبانی کہ ہم سوداگر استبر زبانش خیر و اندر دل شر است
گر تو میدانی حسابش را درستاز حریرش نرم تر کرپاس تست
بی نیاز از کارگاہ او گذردر زمستان پوستین او مخر
کشتن بی حرب و ضرب آئین اوستمرگہا در گردش ماشین اوست
بوریای خود بہ قالینش مدہبیذق خود را بہ فرزینش مدہ
گوہرش تف دار و در لعلش رگ استمشک این سوداگر از ناف سگ است
رہزن چشم تو خواب مخملشرہزن تو رنگ و آب مخملش
صد گرہ افکندہ ئی در کار خویشاز قماش او مکن دستار خویش
ہوشمندی از خم او می نخوردہر کہ خورد اندر ہمین میخانہ مرد
وقت سودا خندخند و کم خروشما چو طفلانیم و او شکر فروش
محرم از قلب و نگاہ مشتری استیارب این سحر است یا سوداگری است
تاجران رنگ و بو بردند سودما خریداران ھمہ کور و کبود
آنچہ از خاک تو رست ای مرد حرآن فروش و آن بپوش و آن بخور
آن نکوبینان کہ خود را دیدہ اندخود گلیم خویش را بافیدہ اند
ای ز کار عصر حاضر بے خبرچرب دستیہای یورپ را نگر
قالی از ابریشم تو ساختندباز او را پیش تو انداختند
چشم تو از ظاہرش افسون خوردرنگ و آب او ترا از جا برد
وای آن دریا کہ موجش کم تپیدگوھر خود را ز غواصان خرید
Sources and translator credits
  • Original text transcription: Pas Che Bayad Kard and Musafir — پس چہ باید کرد ای اقوام شرق — Digital transcription file at commit 39d44fc0c2b8ca25769c4b36e6eac4d90cb42b35; the source dataset does not identify the underlying print edition.Verified against this pinned digital transcription file; not checked against a print edition.Source
  • Iqbal Demystified source list: Pas Che Bayad Kard and Musafir — Pinned digital dataset commit 39d44fc0c2b8ca25769c4b36e6eac4d90cb42b35; the underlying print edition is not identified by the dataset.Community dataset list; not reconciled against a print edition.Source
  • Zinderood digital original: nm84pxbj — Cached digital poem page, retrieved 2026-10-05.Verified against this pinned digital transcription file; not checked against a print edition.Source
  • pas-che-bayad-kard: published English translation by مخدوم حسان — Published digital poem page (nm84pxbj.json); retrieved 2026-10-05.Translation by مخدوم حسان; Published English translation credited on the Zinderood digital poem page; the exact source unit is recorded with each imported passage.Source
  • pas-che-bayad-kard: published Urdu translation by مخدوم حسان — Published digital poem page (nm84pxbj.json); retrieved 2026-10-05.Translation by مخدوم حسان; Published Urdu translation credited on the Zinderood digital poem page; the exact source unit is recorded with each imported passage.Source
  • Sequence source correspondence: allama-iqbal-com-content\pas-che-bayad-kard\01\13.json — Reviewed line-by-line source coordinates and reviewed spelling differences are retained in the sequence repair evidence packet.Edition evidence
Back to Pas Che Bayad Kard