فقر

English title: FAQR

Translations
چیست فقر ای بندگان آب و گلیک نگاہ راہ بین یک زندہ دل
فقر کار خویش را سنجیدن استبر دو حرف لا الہ پیچیدن است
فقر خیبر گیر با نان شعیربستۂ فتراک او سلطان و میر
فقر ذوق و شوق و تسلیم و رضاستما امینیم این متاع مصطفی است
فقر بر کروبیان شبخون زندبر نوامیس جہان شبخون زند
بر مقام دیگر اندازد ترااز زجاج ، الماس می سازد ترا
برگ و ساز او ز قرآن عظیممرد درویشی نگنجد در گلیم
گرچہ اندر بزم کم گوید سخنیک دم او گرمی صد انجمن
بی پران را ذوق پروازے دہدپشہ را تمکین شہبازی دہد
با سلاطین در فتد مرد فقیراز شکوہ بوریا لرزد سریر
از جنون می افکند ہوئی بہ شہروا رہاند خلق را از جبر و قہر
می نگیرد جز بہ آن صحرا مقامکاندرو شاہین گریزد از حمام
قلب او را قوت از جذب و سلوکپیش سلطان نعرہ او ’’لاملوک‘‘
آتش ما سوزناک از خاک اوشعلہ ترسد از خس و خاشاک او
بر نیفتد ملتی اندر نبردتا درو باقیست یک درویش مرد
آبروی ما ز استغنای اوستسوز ما از شوق بی پروای اوست
خویشتن را اندر این آئینہ بینتا ترا بخشند سلطان مبین
حکمت دین دل نوازیہای فقرقوت دین بی نیازیہای فقر
مؤمنان را گفت آن سلطان دین’’مسجد من این ھمہ روی زمین‘‘
الامان از گردش نہ آسمانمسجد مؤمن بدست دیگران
سخت کوشد بندۂ پاکیزہ کیشتا بگیرد مسجد مولای خویش
ایکہ از ترک جہان گوئے ، مگوترک این دیر کہن تسخیر او
راکبش بودن ازو وارستن استاز مقام آب و گل برجستن است
صید مؤمن این جہان آب و گلباز را گوئی کہ صید خود بہل
حل نشد این معنی مشکل مراشاہین از افلاک بگریزد چرا
وای آن شاہین کہ شاہینی نکردمرغکی از چنگ او نامد بدرد
درکنامی ماند زار و سرنگونپر نزد اندر فضای نیلگون
فقر قرآن احتساب ہست و بودنی رباب و مستی و رقص و سرود
فقر مؤمن چیست؟ تسخیر جہاتبندہ از تأثیر او مولا صفات
فقر کافر خلوت دشت و در استفقر مؤمن لرزۂ بحر و بر است
زندگے آنرا سکون غار و کوہزندگی این را ز مرگ باشکوہ
آن خدارا جستن از ترک بدناین خودے را بر فسان حق زدن
آن خودی را کشتن و وا سوختناین خودی را چون چراغ افروختن
فقر چون عریان شود زیر سپہراز نہیب او بلرزد ماہ و مہر
فقر عریان گرمی بدر و حنینفقر عریان بانگ تکبیر حسین
فقر را تا ذوق عریانی نماندآن جلال اندر مسلمانی نماند
وای ما ای وای این دیر کہنتیغ لا در کف نہ تو داری نہ من
دل ز غیر اﷲ بپرداز ایجواناین جھان کہنہ در باز ایجوان
تا کجا بی غیرت دین زیستنای مسلمان مردن است این زیستن
مرد حق باز آفریند خویش راجز بہ نور حق نبیند خویش را
بر عیار مصطفی خود را زندتا جہانی دیگری پیدا کند
آہ زان قومی کہ از پا برفتادمیر و سلطان زاد و درویشی نزاد
داستان او مپرس از من کہ منچون بگویم آنچہ ناید در سخن
در گلویم گریہ ھا گردد گرہاین قیامت اندرون سینہ بہ
مسلم این کشور از خود ناامیدعمر ہا شد با خدا مردی ندید
لاجرم از قوت دین بدظن استکاروان خویش را خود رہزن است
از سہ قرن این امت خوار و زبونزندہ بی سوز و سرور اندرون
پست فکر و دون نہاد و کور ذوقمکتب و ملای او محروم شوق
زشتی اندیشہ او را خوار کردافتراق او را ز خود بیزار کرد
تا نداند از مقام و منزلشمرد ذوق انقلاب اندر دلش
طبع او بی صحبت مرد خبیرخستہ و افسردہ و حق ناپذیر
بندۂ رد کردۂ مولاست اومفلس و قلاش و بی پرواست او
نی بکف مالی کہ سلطانی بردنی بدل نوری کہ شیطانی برد
شیخ او لرد فرنگے را مریدگرچہ گوید از مقام با یزید
گفت دین را رونق از محکومی استزندگانے از خودی محرومی است
دولت اغیار را رحمت شمردرقص ھا گرد کلیسا کرد و مرد
ای تہی از ذوق و شوق و سوز و دردمی شناسی عصر ما با ما چہ کرد
عصر ما ما را ز ما بیگانہ کرداز جمال مصطفے بیگانہ کرد
سوز او تا از میان سینہ رفتجوھر آئینہ از آئینہ رفت
باطن این عصر را نشاختیداو اول خویش را در باختی
تا دماغ تو بہ پیچاکش فتادآرزوی زندہ ئے در دل نزاد
احتساب خویش کن از خود مرویکدو دم از غیر خود بیگانہ شو
تا کجا این خوف و وسواس و ہراساندر این کشور مقام خود شناس
این چمن دارد بسی شاخ بلندبر نگون شاخ آشیان خود مبند
نغمہ داری در گلو ای بیخبرجنس خود بشناس و با زاغان مپر
خویشتن را تیزی شمشیر دہباز خود را در کف تقدیر دہ
اندرون تست سیل بی پناہپیش او کوہ گران مانند کاہ
سیل را تمکین ز نا آسودن استیک نفس آسودنش نابودن است
من نہ ملا ، نے فقیہ نکتہ ورنی مرا از فقر و درویشی خبر
در رہ دین تیز بین و سست گامپختۂ من خام و کارم ناتمام
تا دل پر اضطرابم دادہ اندیک گرہ از صد گرہ بگشادہ اند
’’از تب و تابم نصیب خود بگیربعد ازین ناید چو من مرد فقیر‘‘
Sources and translator credits
  • Original text transcription: Pas Che Bayad Kard and Musafir — فقر — Digital transcription file at commit 39d44fc0c2b8ca25769c4b36e6eac4d90cb42b35; the source dataset does not identify the underlying print edition.Verified against this pinned digital transcription file; not checked against a print edition.Source
  • Iqbal Demystified source list: Pas Che Bayad Kard and Musafir — Pinned digital dataset commit 39d44fc0c2b8ca25769c4b36e6eac4d90cb42b35; the underlying print edition is not identified by the dataset.Community dataset list; not reconciled against a print edition.Source
  • pas-che-bayad-kard: published English translation by مخدوم حسان — Published digital poem page (w1h75llv.json); retrieved 2026-10-05.Translation by مخدوم حسان; Published English translation credited on the Zinderood digital poem page; the exact source unit is recorded with each imported passage.Source
  • pas-che-bayad-kard: published Urdu translation by مخدوم حسان — Published digital poem page (w1h75llv.json); retrieved 2026-10-05.Translation by مخدوم حسان; Published Urdu translation credited on the Zinderood digital poem page; the exact source unit is recorded with each imported passage.Source
Back to Pas Che Bayad Kard