و مرحلہ سوم را نیابت الھی نامیدہ اند مرحلۂ اول را اطاعت و مرحلۂ دوم را ضبط نفس، در بیان اینکہ تربیت خودی را سہ مراحل است

English title: SHOWING THAT THE EDUCATION OF THE SELF HAS THREE STAGES: OBEDIENCE, SELF-CONTROL, AND DIVINE VICEGERENCE.

Translations

’’مرحلۂ اول اطاعت ‘‘

خدمت و محنت شعار اشتر استصبر و استقلال کار اشتر است
گام او در راہ کم غوغا ستیکاروان را زورق صحرا ستی
نقش پایش قسمت ہر بیشہ ئیکم خور و کم خواب و محنت پیشہ ئی
مست زیر بار محمل مے رودپای کوبان سوی منزل می رود
سر خوش از کیفیت رفتار خویشدر سفر صابر تر از اسوار خویش
تو ہم از بار فرائض سر متاببر خوری از ’’عندہ حسن المآب‘‘
در اطاعت کوش ای غفلت شعارمی شود از جبر پیدا اختیار
ناکس از فرمان پذیری کس شودآتش ار باشد ز طغیان خس شود
ہر کہ تسخیر مہ و پروین کندخویش را زنجیری آئین کند
باد را زندان گل خوشبو کندقید بو را نافہ ے آہو کند
می زند اختر سوی منزل قدمپیش آئینی سر تسلیم خم
سبزہ بر دین نمو روئیدہ استپایمال از ترک آن گردیدہ است
لالہ پیھم سوختن قانون اوبر جہد اندر رگ او خون او
قطرہ ہا دریاست از آئین وصلذرہ ہا صحراست از آئین وصل
باطن ھر شی ز آئینی قویتو چرا غافل ازین سامان روی
باز ای آزاد دستور قدیمزینت پا کن ھمان زنجیر سیم
شکوہ سنج سختی آئین مشواز حدود مصطفی بیرون مرو

’’مرحلہ دوم ضبط نفس‘‘

نفس تو مثل شتر خود پرور استخود پرست و خود سوار و خود سر است
مرد شو آور زمام او بکفتا شوی گوہر اگر باشی خزف
ہر کہ بر خود نیست فرمانش روانمی شود فرمان پذیر از دیگران
طرح تعمیر تو از گل ریختندبا محبت خوف را آمیختند
خوف دنیا ، خوف عقبی ، خوف جانخوف آلام زمین و آسمان
حب مال و دولت و حب وطنحب خویش و اقربا و حب زن
امتزاج ماء و طین تن پرور استکشتہ ی فحشا ھلاک منکر است
تا عصائی لا الہ داری بدستہر طلسم خوف را خواہی شکست
ہر کہ حق باشد چو جان اندر تنشخم نگردد پیش باطل گردنش
خوف را در سینۂ او راہ نیستخاطرش مرعوب غیر اللہ نیست
ہر کہ در اقلیم لا آباد شدفارغ از بند زن و اولاد شد
می کند از ماسوی قطع نظرمی نہد ساطور بر حلق پسر
با یکی مثل ہجوم لشکر استجان بچشم او ز باد ارزان تر است
لا الہ باشد صدف گوہر نمازقلب مسلم را حج اصغر نماز
در کف مسلم مثال خنجر استقاتل فحشا و بغی و منکر است
روزہ بر جوع و عطش شبخون زندخیبر تن پرورے را بشکند
مؤمنان را فطرت افروز است حجہجرت آموز و وطن سوزست حج
طاعتی سرمایہ ی جمعیتیربط اوراق کتاب ملتی
حب دولت را فنا سازد زکوةہم مساوات آشنا سازد زکوة
دل ز ’’حتی تنفقوا‘‘ محکم کندزر فزاید الفت زر کم کند
این ہمہ اسباب استحکام تستپختہ ی محکم اگر اسلام تست
اھل قوت شو ز ورد یًا قوی‘‘تا سوار اشتر خاکی شوے

’’مرحلہ سوم نیابت الھی‘‘

گر شتر بانی جہانبانی کنیزیب سر تاج سلیمانی کنی
تا جہان باشد جہان آرا شویتاجدار ملک ’’لایبلی‘‘ شوی
نایب حق در جہان بودن خوش استبر عناصر حکمران بودن خوش است
نایب حق ہمچو جان عالم استہستی او ظل اسم اعظم است
از رموز جزو و کل آگہ بوددر جہان قائم بامراللہ بود
خیمہ چون در وسعت عالم زنداین بساط کہنہ را برھم زند
فطرتش معمور و می خواہد نمودعالمی دیگر بیارد در وجود
صد جہان مثل جہان جزو وکلروید از کشت خیال او چو گل
پختہ سازد فطرت ہر خام رااز حرم بیرون کند اصنام را
نغمہ زا تار دل از مضراب اوبہر حق بیداری او خواب او
شیب را آموزد آہنگ شبابمی دہد ہر چیز را رنگ شباب
نوع انسان را بشیر و ہم نذیرہم سپاہی ہم سپہگر ہم امیر
مدعای ’’علم الاسما‘‘ ستیسر ’’سبحان الذی اسرا‘‘ ستی
از عصا دست سفیدش محکم استقدرت کامل بعلمش توأم است
چون عنا گیرد بدست آن شہسوارتیز تر گردد سمند روزگار
خشک سازد ہیبت او نیل رامی برد از مصر اسرائیل را
از قم او خیزد اندر گور تنمردہ جانہا چون صنوبر در چمن
ذات او توجیہ ذات عالم استاز جلال او نجات عالم است
ذرہ خورشید آشنا از سایہ اشقیمت ہستی گران از مایہ اش
زندگی بخشد ز اعجاز عملمی کند تجدید انداز عمل
جلوہ ہا خیزد ز نقش پای اوصد کلیم آوارہ ی سینای او
زندگے را می کند تفسیر نومی دہد این خواب را تعبیر نو
ہستئی مکنون او راز حیاتنغمہ ی نشیندہ ی ساز حیات
طبع مضمون بند فطرت خون شودتا دو بیت ذات او موزون شود
مشت خاک ما سر گردون رسیدزین غبار آن شہسوار آید پدید
خفتہ در خاکستر امروز ماشعلہ ی فردای عالم سوز ما
غنچہ ی ما گلستان در دامن استچشم ما از صبح فردا روشن است
ای سوار اشہب دوران بیاای فروغ دیدہ ی امکان بیا
رونق ہنگامہ ی ایجاد شودر سواد دیدہ ھا آباد شو
شورش اقوام را خاموش کننغمہ ی خود را بہشت گوش کن
خیز و قانون اخوت ساز دہجام صہبای محبت باز دہ
باز در عالم بیار ایام صلحجنگجویان را بدہ پیغام صلح
نوع انسان مزرع و تو حاصلیکاروان زندگے را منزلی
ریخت از جور خزان برگ شجرچون بھاران بر ریاض ما گذر
سجدہ ہای طفلک و برنا و پیراز جبین شرمسار ما بگیر
از وجود تو سرافرازیم ماپس بسوز این جہان سازیم ما
Sources and translator credits
  • Original text transcription: Asrar-e-Khudi — و مرحلہ سوم را نیابت الھی نامیدہ اند مرحلۂ اول را اطاعت و مرحلۂ دوم را ضبط نفس، در بیان اینکہ تربیت خودی را سہ مراحل است — Digital transcription file at commit 39d44fc0c2b8ca25769c4b36e6eac4d90cb42b35; the source dataset does not identify the underlying print edition.Verified against this pinned digital transcription file; not checked against a print edition.Source
  • Iqbal Demystified source list: Asrar-e-Khudi — Pinned digital dataset commit 39d44fc0c2b8ca25769c4b36e6eac4d90cb42b35; the underlying print edition is not identified by the dataset.Community dataset list; not reconciled against a print edition.Source
  • Zinderood digital original — srx0bmna.json — Cached digital poem page (srx0bmna.json); retrieved 2026-10-05.Verified against this pinned digital transcription file; not checked against a print edition.Source
  • The Secrets of the Self (Asrár-i Khudí) — 1920 English edition; the Project Gutenberg transcription states it follows the second edition.Translation by Reynold A. Nicholson; Nicholson’s published English translation of Asrár-i Khudí; matched passages are credited to their numbered book sections and electronic-text line ranges.Source
  • asrar-e-khudi: published English translation by نکلسن — Published digital poem page (srx0bmna.json); retrieved 2026-10-05.Translation by نکلسن; Published English translation credited on the Zinderood digital poem page; the exact source unit is recorded with each imported passage.Source
  • asrar-e-khudi: published Urdu translation by حمیداللہ ہاشمی — Published digital poem page (srx0bmna.json); retrieved 2026-10-05.Translation by حمیداللہ ہاشمی; Published Urdu translation credited on the Zinderood digital poem page; the exact source unit is recorded with each imported passage.Source
  • Zinderood srx0bmna.json, source couplet undefined; Minimal correction of transposed sineh. Reviewed Urdu pair spans source27verse2 and28verse1. Rebuild Zinderood and attach only correct aligned English/Urdu; earlier scope fix already accepts the surrounding21 pairs. — Digital-source correction to the pinned transcription; the source page and its cached HTML are preserved and hashed in the source record.Edition evidence
Back to Asrar-e-Khudi